Nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ sinh ngày 29/7/1921, tại làng Tó - Tả Thanh Oai tỉnh Hà Đông xưa nay thuộc Hà Nội - vừa tạ thế đêm 18/8/2022, thượng thọ 101 tuổi. Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam xin gửi lời chia buồn sâu sắc đến gia đình nhạc sĩ và trân trọng giới thiệu bài viết của nhà báo Phan Đông Viên, như nén tâm nhang tiễn biệt ông về miền cực lạc.
Từ thuở ấu thơ, nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ đã được sống giữa những làn điệu Trống quân và các hình thức diễn tấu khác mà bố và các bạn bè thường tập ở nhà. Lên 9 tuổi 1930, ông làm quen với âm nhạc bằng việc tập chơi trên chiếc đàn 2 dây và thổi kèn Harmonica. Ông rất thích nghe đĩa than những ca khúc Pháp của nhạc sĩ Vincent Scotto, do Tino Rossi và Rina Ketty hát. Nhờ có Trường âm nhạc Pháp quốc Viễn đông tại Hà Nội Conservatoire Français Dextrême - Orient khai giảng từ 1927, nên các loại sách và đĩa nhạc nước ngoài nhập vào Hà Nội rất phong phú. Năm 14 tuổi 1935 Nguyễn Thiện Tơ tự học nhạc lý theo sách của Marmont và Lavignac rồi học guitar Hawaii với thầy Trần Đình Khuê. 15 tuổi 1936 Nguyễn Thiện Tơ học Trung học cơ sở tại Trường Thăng Long, Hà Nội, được học các thầy: Đặng Thai Mai, Hoàng Minh Giám, Võ Nguyên Giáp... Vừa học văn hóa vừa học guitar Hawaii, sau thời gian miệt mài tập luyện, ông được thầy đánh giá đủ trình độ để cùng thầy biểu diễn trong các buổi hòa nhạc, dần dần trở thành nhạc công guitar Hawaii giỏi. Năm 1937, Nguyễn Thiện Tơ mở lớp dạy guitar Hawaii cho học sinh và hướng dẫn cho một số nhạc sĩ: Doãn Mẫn, Đoàn Chuẩn, Đỗ Liên, Nguyễn Văn Quỳ. Từ 1937 đã cùng nhạc sĩ Ngọc Bích, Đỗ Chí Khang tự học guitar cổ điển qua giáo trình của Carulli, Carcassi. Ông cũng tự học hòa thanh, mày mò tìm hiểu cấu trúc ca khúc của Vincent Scotto, coi tác giả này như một người thầy khai sáng để tập viết ca khúc. Từ 1938, ông chuyên chú viết ca khúc nhờ sự hướng dẫn của các đàn anh trong phong trào yêu nhạc cải cách lúc bấy giờ là:Nguyễn Xuân Khoát, Nguyễn Hữu Hiếu, Nguyễn Văn Giệp, Đinh Ngọc Liên, Lê Yên, Đỗ Tình, Phạm Văn Chừng, Doãn Mẫn, Nguyễn Trần Giư, Dương Thiệu Tước, Thẩm Oánh...
Tháng 5/1938 - 17 tuổi, Nguyễn Thiện Tơ đã được mời biểu diễn guitar Hawaii tại CLB Lạc Bằng tỉnh Nam Định. Trong chương trình còn có ca sĩ Hà Tiên. Từ lần biểu diễn cùng, cô còn nhờ Nguyễn Thiện Tơ chỉnh sửa đàn, rồi đem lòng lưu luyến. Tuy nhiên, thời đó các gia đình theo đạo Thiên Chúa chỉ cho phép con gái kết hôn với người đồng đạo, biết không thể vượt qua rào cản, và để lưu dấu mối tình đầu trắc trở, Nguyễn Thiện Tơ đã sáng tác bài Giáo đường im bóng, nhờ bạn là nhà thơ Phi Tâm Yến Trần Văn Phụng sửa lời, đây cũng là ca khúc đầu tay của Nguyễn Thiện Tơ.
Vợ chồng nhạc si sĩ Nguyễn Thiện Tơ lúc trẻ. Ảnh tư liệu
Từ giữa 1938 - 1939 Nguyễn Thiện Tơ học thầy Benito người Philippine đàn banjo, guitar điện và guitar jazz. Đầu năm 1940, ông sáng tác bài Nhắn gió chiều, ca sĩ Ngọc Bích đã biểu diễn bài này tại rạp Bạch Mai, Hà Nội. Sau hè năm 1940, Nguyễn Thiện Tơ cùng một số bạn lập ban nhạc theo nhạc sĩ Lưu Hữu Phước vào miền Nam biểu diễn nhạc tranh đấu của Lưu Hữu Phước và Nguyễn Mỹ Ca ở Hội chợ Triển lãm và Nhà hát Lớn Sài Gòn. Sau đó, khi trở về Hà Nội dạy guitar tại nhà, cuối năm 1940 Nguyễn Thiện Tơ sáng tác bài Ngày vui đã qua. Khoảng từ 1941 - 1943, ông vừa dạy đàn, vừa cùng nhạc sĩ Nguyễn Trần Giư và một số nghệ sĩ khác đi biểu diễn rồi tham gia ban nhạc Myosotis do các nhạc sĩ Dương Thiệu Tước, Thẩm Oánh chủ trương. Đây cũng là thời gian ông sáng tác: Cung đàn xuân xưa và Nhạc đồng quê.
Năm 1944, cuộc sống riêng của nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ có bước ngoặt lớn, sau 6 năm bền bỉ, sự may mắn cũng đến với chàng nghệ sĩ chung tình, khi giáo đường không còn im bóng, ông đã kết duyên với người mình yêu. Cũng từ đây, ca sĩ Hà Tiên luôn sát cánh cùng ông tạo nên những thành công trên con đường nghệ thuật.
Ngày 18/8/1945, Nguyễn Thiện Tơ tham gia ban nhạc do nhạc sĩ Nguyễn Hữu Hiếu phụ trách biểu diễn trong cuộc mít tinh của Tổng hội Công chức thuộc Chính phủ Trần Trọng Kim tại quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội. Khi chuẩn bị khai mạc thì một lá cờ đỏ sao vàng lớn đột ngột phủ từ tầng cao mặt tiền Nhà hát xuống, một cán bộ Việt Minh giành lấy micro phát biểu, một cán bộ khác chỉ đạo ban nhạc cử ngay bài Tiến quân ca của Văn Cao. Ngày hôm sau 19/8/1945 trong cuộc mít tinh lớn của quần chúng do Việt Minh tổ chức, ban nhạc tiếp tục long trọng cử bài Tiến quân ca và một số bản hùng ca yêu nước - đó chính là ngày Cách mạng tháng Tám.
Sau Cách mạng tháng Tám, nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ cùng nghệ sĩ Đỗ Tình violin tham gia ban nhạc Nga Millewich ở rạp Ciros phố Đồng Khánh nay là rạp Kim Đồng, đồng thời tham gia ban nhạc của nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát ở Quán Nghệ sĩ phố Bờ Hồ. Tại đây, Nguyễn Thiện Tơ được nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát dạy chơi đàn Contrebass. Thời gian này, Nguyễn Thiện Tơ viết: Chiến binh lên đường và Khúc hát đường trường, lời của Phi Tâm Yến.
Từ ngày đầu Kháng chiến toàn quốc 19/12/1946 nhân dân Hà Nội phải tản cư, gia đình nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ lên Phú Thọ, vừa tản cư vừa tăng gia sản xuất. Tháng 8/1947, về lại Hà Nội, ông tiếp tục dạy đàn và chơi nhạc cho các phòng trà cùng với Hoàng Giác, Ngọc Bảo, Trí Nhường... Năm 1949 tham gia ban Việt Nhạc của Đài Phát thanh Hà Nội do nhạc trưởng Trần Văn Nhơn chỉ huy. Năm 1953 tự học flute theo giáo trình của Henry Altes đến thành thạo. Tháng 7/1953 tham gia ban nhạc phòng 5 - Đệ tam quân khu của Quân đội Quốc gia Việt Nam - thuộc chính thể Bảo Đại. Sau giải phóng Thủ đô 10/1954, nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ vẫn dạy đàn ở nhà tại số 22, phố Mai Hắc Đế. Kể từ năm 1956, khi Trường Âm nhạc Việt Nam được thành lập, ông là cộng tác viên giảng dạy bộ môn flute trong 5 năm. Từ 1959 - 1965 là nghệ sĩ flute trong Dàn nhạc Giao hưởng của Đoàn Giao hưởng Hợp xướng Quốc gia Việt Nam tiền thân của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam. Năm 1957 nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ là một trong những hội viên đầu tiên của Hội Nhạc sĩ Biểu diễn và Huấn luyện Việt Nam do nhạc sĩ Nguyễn Hữu Hiếu làm Chủ tịch. Tháng 12/1965 ông về công tác tại Dàn nhạc Hãng phim truyện Việt Nam do nhạc sĩ Vũ Lương chỉ huy. Ngoài công việc của Dàn nhạc, từ 1974 - 1990 nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ còn dạy guitar và flute tại Cung Thiếu nhi Hà Nội.
Trong suốt cuộc đời hoạt động nghệ thuật, nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ đã có hàng trăm tác phẩm. Đặc biệt, những tác phẩm này phần lớn là những ca khúc lãng mạn, xuất hiện từ buổi đầu của nền Tân nhạc Việt Nam. Nhiều tác phẩm đã trở thành những bài ca còn mãi với thời gian như: Giáo đường im bóng, Nhắn gió chiều, Chiều tà, Giấc mơ xưa, Qua bến năm xưa, Quanh lửa hồng, Trên đường về, Nhớ quê...
Chỉ bằng con đường tự học ông đã trở thành một nghệ sĩ - nhạc sĩ danh tiếng, những thành công trên con đường nghệ thuật đầy trách nhiệm và lòng tự trọng của đại lão nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ trong hơn 70 năm từ tác phẩm đầu tay Giáo đường im bóng viết về mối tình đầu đến tác phẩm cuối cùng Mưa dầm tiễn biệt bà Hà Tiên - người vợ hiền trung hậu - lên thiên đàng, ông luôn nhận được sự nể trọng của đồng nghiệp, sự yêu quý của người yêu nhạc và là tấm gương sáng cho các lớp nghệ sĩ - nhạc sĩ trẻ noi theo.
Tác phẩm âm nhạc đi tìm tên tác giả
